გაფანტული სკლეროზი

გაფანტული სკლეროზი (Multiple Sclerosis, MS) ცენტრალური ნერვული სისტემის ქრონიკული აუტოიმუნური დაავადებაა, რომლის დროსაც იმუნური სისტემა შეცდომით აზიანებს მიელინს — დამცავ გარსს, რომელიც თავისა და ზურგის ტვინში ნერვულ ბოჭკოებს ფარავს.

შედეგად, ნერვული იმპულსების გადაცემა ფერხდება, რაც სხვადასხვა ნევროლოგიურ სიმპტომს იწვევს. დაავადების მიმდინარეობა თითოეულ პაციენტში განსხვავებულია — ზოგისთვის ის მსუბუქია, ზოგისთვის კი დროთა განმავლობაში პროგრესირებს. თუმცა თანამედროვე მედიცინის პირობებში ადრეული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს პროგნოზს და ცხოვრების ხარისხს.

რატომ ჰქვია დაავადებას „გაფანტული“ სკლეროზი?

სახელწოდება დაავადების არსს აღწერს.

• „გაფანტული“ ნიშნავს, რომ დაზიანების კერები შეიძლება ცენტრალური ნერვული სისტემის სხვადასხვა უბანში იყოს განლაგებული.

• „სკლეროზი“ აღნიშნავს ნაწიბუროვან ცვლილებებს (lesions ან plaques), რომლებიც ნერვული ქსოვილის დაზიანების შემდეგ ვითარდება.

ამიტომ სხვადასხვა ადამიანს სრულიად განსხვავებული სიმპტომები შეიძლება ჰქონდეს.

ვინ არის რისკის ჯგუფში?

გაფანტული სკლეროზი ყველაზე ხშირად იწყება 20–40 წლის ასაკში, თუმცა შეიძლება უფრო ადრეც ან მოგვიანებითაც განვითარდეს.

ცნობილია, რომ:

• ქალებში დაავადება დაახლოებით 2–3-ჯერ უფრო ხშირია;

• გენეტიკური წინასწარგანწყობა გარკვეულ როლს თამაშობს;

• გარემო ფაქტორები (მათ შორის D ვიტამინის დეფიციტი, მოწევა და ზოგიერთი ვირუსული ინფექცია) შესაძლოა დაავადების განვითარების რისკს ზრდიდეს.

მიუხედავად ამისა, დაავადების ზუსტი გამომწვევი მიზეზი დღემდე უცნობია.

დაავადების პირველი ნიშნები

გაფანტული სკლეროზი ხშირად იწყება ერთი, თითქოს ერთმანეთთან დაუკავშირებელი სიმპტომით.

ყველაზე გავრცელებულია:

• მხედველობის უეცარი დაბინდვა ან გაორება;

• თვალის მოძრაობისას ტკივილი;

• დაბუჟება ან ჩხვლეტა ხელებსა და ფეხებში;

• კუნთების სისუსტე;

• წონასწორობის დარღვევა;

• სიარულის გაძნელება;

• ძლიერი, მუდმივი დაღლილობა;

• კუნთების სპასტიკურობა;

• შარდვის პრობლემები;

• მეხსიერებისა და კონცენტრაციის გაუარესება.

საინტერესოა, რომ ზოგიერთ პაციენტში სიმპტომები დროებით ქრება, შემდეგ კი კვლავ ბრუნდება. სიცხემ, ინფექციამ ან გადახურებამ შესაძლოა არსებული ნიშნები დროებით გააძლიეროს.

დაავადების ოთხი ძირითადი ფორმა

გაფანტული სკლეროზი ყველა პაციენტში ერთნაირად არ მიმდინარეობს.

1. კლინიკურად იზოლირებული სინდრომი (CIS)

პირველი ნევროლოგიური ეპიზოდი, რომელიც შესაძლოა გაფანტული სკლეროზის დასაწყისი იყოს.

2. რეციდიულ-რემისიული ფორმა (RRMS)

ყველაზე გავრცელებული ფორმაა.

ხასიათდება:

• გამწვავების პერიოდებით (რეციდივი);

• სიმპტომების ნაწილობრივი ან სრული გაუმჯობესებით (რემისია).

3. მეორადად პროგრესირებადი ფორმა (SPMS)

დროთა განმავლობაში დაავადება პროგრესირებს და სიმპტომები თანდათან იზრდება, მიუხედავად იმისა, რომ რეციდივები შეიძლება ნაკლებად გამოხატული გახდეს.

4. პირველად პროგრესირებადი ფორმა (PPMS)

დაავადება თავიდანვე ნელა, მაგრამ უწყვეტად პროგრესირებს, რეციდივების გარეშე.

როგორ ისმება დიაგნოზი?

გაფანტული სკლეროზის დასადასტურებლად ერთი კონკრეტული ანალიზი არ არსებობს.

დიაგნოსტიკა ეფუძნება რამდენიმე კვლევის ერთობლიობას:

• ნევროლოგიური გასინჯვა;

• თავისა და ზურგის ტვინის MRI;

• ლუმბალური პუნქცია (ცერებროსპინალური სითხის კვლევა);

• ვიზუალური გამოწვეული პოტენციალები (Visual Evoked Potentials);

• საჭიროების შემთხვევაში ოპტიკური კოჰერენტული ტომოგრაფია (OCT).

ექიმის მთავარი ამოცანაა გამოირიცხოს სხვა დაავადებები, რომლებიც მსგავს სიმპტომებს იწვევს.

მკურნალობა – რატომ არის დრო გადამწყვეტი?

დღეს გაფანტული სკლეროზი სრულად განკურნებადი ჯერ არ არის, თუმცა არსებობს მედიკამენტები, რომლებიც:

• ამცირებს გამწვავებების სიხშირეს;

• ანელებს დაავადების პროგრესირებას;

• ამცირებს ახალი დაზიანებების წარმოქმნას;

• ხელს უწყობს ფუნქციური შესაძლებლობების შენარჩუნებას.

საერთაშორისო რეკომენდაციების მიხედვით, დაავადების მოდიფიცირებელი თერაპიის (Disease Modifying Therapy – DMT) დაწყება სასურველია რაც შეიძლება ადრეულ ეტაპზე.

შეუძლია თუ არა ადამიანს სრულფასოვანი ცხოვრება?

დიახ.

თანამედროვე მკურნალობის ფონზე გაფანტული სკლეროზის მქონე ბევრი ადამიანი:

• აგრძელებს მუშაობას;

• ეწევა აქტიურ ცხოვრებას;

• ქმნის ოჯახს;

• ინარჩუნებს დამოუკიდებლობას მრავალი წლის განმავლობაში.

გარდა მედიკამენტური მკურნალობისა, დიდი მნიშვნელობა აქვს:

• რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას;

• ფიზიოთერაპიას;

• რეაბილიტაციას;

• ჯანსაღ კვებას;

• ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერას;

• მოწევის შეწყვეტას და D ვიტამინის დონის კონტროლს ექიმის რეკომენდაციის შესაბამისად.

დასკვნა

გაფანტული სკლეროზი აღარ არის ის დიაგნოზი, რომელიც აუცილებლად მძიმე ინვალიდობას ნიშნავს. ბოლო ათწლეულებში დაავადების მართვაში მიღწეულმა პროგრესმა მნიშვნელოვნად შეცვალა პაციენტების პროგნოზი.

ყველაზე მნიშვნელოვანი კი ერთია — ადრეული ამოცნობა, დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობის სწრაფად დაწყება, რადგან სწორედ ეს იძლევა ნერვული სისტემის დაზიანების შემცირებისა და ცხოვრების ხარისხის შენარჩუნების საუკეთესო შესაძლებლობას.